Historia wodociągów w Opolu
Rurmistrz w średniowiecznym mieście
Pierwsi mieszkańcy Opola czerpali wodę bezpośrednio z Odry. Kiedy ludności zaczęło w mieście przybywać, konieczne okazało się opracowanie bardziej złożonego systemu zaopatrywania w wodę – i tak, pod koniec XIV wieku, rozpoczęła się historia funkcjonowania pierwszych opolskich sieci wodociągowych. Ten średniowieczny system wykonany był z drewnianych rur, które doprowadzały wodę z Odry do prywatnych i publicznych zbiorników. Źródła historyczne wskazują, że już w 1369 r. nad systemem miejskich wodociągowym nadzór sprawował Waserführer, czyli Rurmistrz. Zaś za korzystanie z wody ze zbiorników pobierano od mieszkańców opłaty. Na terenie miasta znajdowały się wówczas studnie wiercone, zlokalizowane w okolicach rynku mięsnego i na terenie klasztoru Dominikanów. Uruchomiono również łaźnię miejską, która mieściła się na prawym brzegu Odry. Ścieki z budynków mieszkalnych oraz z warsztatów rzemieślniczych odprowadzane były do rynsztoków drewnianych, które przebiegały środkiem ulic.
Zdjęcie przedstawiające fragment średniowiecznej drewnianej rury.
Dynamiczne zmiany XIX w.
Drewniany system wodociągowy nie przystawał już do standardów miasta XIX wieku. Mniej więcej od 1816 roku, kiedy Opole zostało siedzibą Władz Rejencji i zaczęło rozrastać się przestrzennie, mieszkańców stale przybywało. To wymusiło rozbudowę infrastruktury komunalnej. Jednocześnie spowodowało wzrost wydatków na ten cel, aż corocznie miasto przeznaczało na nie 1/3 swoich dochodów. Rozbudowa i modernizacja sieci wodociągowej w tym okresie spowodowała konieczność wybudowania nowych zbiorników wody. Nowe marmurowe zbiorniki wody wybudowano w latach 1833 – 34. Dwa z nich umieszczono na Rynku, trzeci w rejonie Kościoła św. Krzyża. W tym okresie powstała także w Śródmieściu 37-metrowa studnia wiercona. W 1872 r. Opole miało już niemal 12 tysięcy mieszkańców. Władze miejskie musiały więc zapewnić stałe dostawy wody dużej liczbie odbiorców. By podołać temu zadaniu w sposób nowoczesny i efektywny powstał zakład wodociągowy, którego celem miało być zaopatrywanie rejencji opolskiej w wodę pitną. W 1888 r. Rada Miejska zaciągnęła kredyty bankowe, dzięki którym mogła rozpocząć budowę nowoczesnej sieci wodociągowej. Została wykonana z rur żeliwnych umieszczonych pod ziemią. Rozpoczęto również realizację projektu nowej wieży ciśnień, której budowa zakończyła się w 1896 r. W opisywanym okresie do sieci wodociągowej przyłączono 222 budynki znajdujące się na Starym Mieście, 21 na Pasiece i 2 na Zakrzowie. Z zachowanych dokumentów wynika, że do wybuchu I wojny światowej 95% budynków w Opolu przyłączonych było do sieci wodociągowej, a zakład wodociągów dostarczał 650 tys. m3 wody. Szacowano wówczas, że zużycie wody na jednego mieszkańca wynosiło ok. 52 litry, a przy obecnej ulicy Reymonta w roku 1892 wybudowano nowoczesną łaźnię miejską.
Zdjęcie przedstawiające zakład wodociągowy pod koniec XIX wieku.
Oczyszczalnia ścieków
XIX wiek to czas, w którym władze miasta nie zdołały uporać się z problemem odprowadzenia ścieków. Ścieki płynęły w otwartych kanałach co było przyczyną nieprzyjemnego zapachu odczuwalnego w mieście. Ponadto przedostawały się do studni powodując zanieczyszczenie wód pitnych. Narastający problem zmusił władze miasta do wybudowania w 1908 r. oczyszczalni ścieków przy ul. Bończyka. Nowo wybudowana oczyszczalnia ścieków była obiektem typu mechanicznego, którego technologia oczyszczania oparta była na kratowni zbierającej zanieczyszczenia i osady grubsze, piaskowniku, którego zadaniem było wyłapywanie piasku oraz na osadnikach, z których osad pompowano na poletka osadowe. Wydajność oczyszczalni wynosiła 15 tys. m3, następowała w niej ok. 30% redukcja zanieczyszczeń, a pozostałe ścieki odprowadzano do bezpośrednio do Odry. Jednak z Zaodrza i Pasieki, znajdujących się znacznie poniżej Rynku, nie mogły być one odprowadzane grawitacyjnie do oczyszczalni. Zastosowano dodatkowe przepompownie ścieków, oddzielając ścieki sanitarne od deszczowych. W 1910 r. Opole doczekało się elektryfikacji, co umożliwiło zastosowanie do transportu wody znacznie nowocześniejszych i sprawniejszych pomp elektrycznych.
Zdjęcie przedstawiające oczyszczalnię ścieków przy ul. Bończyka.
Zawada i trudny czas międzywojenny
W 1907 r. siecią kanalizacyjną objętych było 94% opolan. Mimo stagnacji jaka nastąpiła po wybuchu I wojny światowej, władze miasta kontynuowały rozwój gospodarki komunalnej. Pod koniec wojny produkcja wody wzrosła dwukrotnie w porównaniu z 1913 r. Rosnąca inflacja oraz zadłużenie miasta wstrzymały dalsze inwestycje. Kolejne udało się sfinalizować dopiero w 1936 r., kiedy zakończono budowę pierwszego etapu ujęcia wody w Zawadzie oraz rozbudowano sieć wodociągową i kanalizacyjną w dzielnicach południowo-wschodniej i zachodniej Opola. Przygotowania wojenne III Rzeszy w 1938 r. wpłynęły na rozwój produkcji przemysłowej w Opolu i zwiększenie ilości produkowanej wody. Sieć unowocześniono i uzbrojono częściowo w dzielnicach Szczepanowice i Półwieś.
Archiwalny obraz siedziby wodociągów – widok od strony Dworca Wschodniego.
Gdy na całym świecie wojna
II wojny światowa to okres zmniejszonego zapotrzebowania na wodę – sieci wodno – kanalizacyjne służyły głównie żołnierzom broniącym miasta. Po jej zakończeniu i przejęciu miasta przez polską administrację, rozpoczęto przygotowania do odbudowy zniszczonej infrastruktury komunalnej. 16 kwietnia 1945 r. w Opolu wznowiono dostawy prądu i przystąpiono do prac związanych z zaopatrzeniem miasta w wodę. Zakład wodociągów nie został zniszczony w trakcie działań wojennych, jedynie armatura wodno – kanalizacyjna została zdewastowana przez szabrowników. Mroźna zima przyczyniła się również do pęknięć rur i uszkodzeń wielu złączy. 24 kwietnia 1945 r. przystąpiono do pierwszej (nieudanej) próby uruchomienia sieci wodociągowej. Udało się 07 maja 1945 r. kiedy uruchomiono dostawę wody do prawobrzeżnej części Opola. Zakład zatrudniał wówczas 33 pracowników, którzy sukcesywnie przywracali do eksploatacji kolejne odcinki sieci oraz stacje uzdatniania wody przy ul. Oleskiej (o wydajności 4,8 tys. m3/d) oraz w Zawadzie (o wydajności 14 tys. m3/d). Stację przy ul. Duboisa (o wydajności do 1,7 tys. m3/d) traktowano do 1952 r. jako rezerwową.
Archiwalne zdjęcie wieży wodociągowej – widok od strony stadionu Odry Opole.
Nowi włodarze - nowe porządki
Pierwszym po wojnie kierownikiem zakładu został inż. Michał Skupiński. Opole liczyło wówczas ok. 50 tys. mieszkańców, jednakże w latach 40-tych brakowało w budżecie miasta środków na rozwój infrastruktury wodno – kanalizacyjnej. Mieszkańcom zaczął grozić brak ciągłości dostaw wody. W 1950 r. Opole stało się miastem wojewódzkim, dzięki czemu wygospodarowano niezbędne środki finansowe. Aby poprawić jakość wody zamontowano specjalistyczne filtry oczyszczające wodę oraz wykonano kilka nowych studni głębinowych. Skoncentrowano się na rozbudowie i modernizacjach. Powstały nowe odcinki sieci wodociągowej na ul. Głogowskiej, Budowlanych oraz w Szczepanowicach. W kolejnych latach nowe odcinki pojawiły się na ul. Częstochowskiej, Nysy łużyckiej, Grunwaldzkiej, Krakowskiej, Armii Czerwonej, Katowickiej. Służby wodociągowe wykonały szereg badań hydrologicznych, które pozwoliły na dokładne określenie wydajnych obszarów wodonośnych występujących w mieście. W latach 60-tych rozpoczęto wdrażanie innowacji technicznych w ujęciach wody. W Zawadzie zastąpiono wydobywanie wody systemem lewarowym na system obiegiem wymuszonym (pompowym). Zwiększone wydobycie oznaczało pogorszenie jakości wody (wyższa zawartość żelaza i manganu), co wymusiło zmianę technologii uzdatniania wody poprzez stosowanie koagulantu i wapnia. W 1970 r. długość sieci wodociągowej w Opolu wynosiła już 168 km, a produkcja wody sięgała ok. 8.322 tys. m3. W 1980 r. dokonano modernizacji stacji ujęć wody przy ul. Oleskiej, oddając do użytku nowoczesną halę filtrów pośpiesznych oraz podziemny zbiornik wody o poj. 3,5 tys m3. Nowe odcinki sieci wodociągowej doprowadzono również do dzielnic Półwieś, Chabrów i na ul. Dambonia. W 1995 r. długość sieci wodociągowej w Opolu wynosiła 366 km, wszystkie dzielnice miasta zaopatrywano w wodę, oddano do użytku magistralę wodociągową łączącą miasto Opole z wydajnymi źródłami wód triasowych w rejonie Grotowic – Utraty.
Zdjęcie przedstawiające historyczną halę maszyn (w tle wieża ciśnień)